Không giống như rác thải nhựa có thể nhìn thấy hay khói bụi có thể ngửi thấy, ô nhiễm phóng xạ là một kẻ thù vô hình. Sự nguy hiểm của nó nằm ở khả năng tồn tại dai dẳng và gây ra những tổn thương sâu sắc đến mọi sinh vật sống, bao gồm cả con người.
Ô nhiễm phóng xạ là gì và các nguồn phát tán chính?
Ô nhiễm phóng xạ là sự gia tăng nồng độ các đồng vị phóng xạ trong môi trường (không khí, nước, đất) do các hoạt động của con người, vượt quá mức phóng xạ nền tự nhiên.
Tình trạng này có thể gây ra ô nhiễm đất, nước và không khí trên diện rộng.
| Nguồn phát tán | Mô tả chi tiết |
| Hoạt động hạt nhân | Đây là nguồn gây ô nhiễm nghiêm trọng nhất, bao gồm các sự cố tại nhà máy điện hạt nhân (như Chernobyl, Fukushima) và việc thử nghiệm vũ khí hạt nhân trong quá khứ. |
| Chất thải y tế | Các bệnh viện sử dụng đồng vị phóng xạ trong chẩn đoán hình ảnh (PET, SPECT) và xạ trị ung thư. Các vật liệu này sau khi sử dụng cần được xử lý như chất thải nguy hại. |
| Công nghiệp & Khai khoáng | Quá trình khai thác và xử lý quặng chứa các nguyên tố phóng xạ tự nhiên như Uranium, Thorium có thể phát tán bụi phóng xạ. Một số ngành công nghiệp cũng sử dụng nguồn phóng xạ để kiểm tra vật liệu. |
| Nguồn tự nhiên tập trung | Khí Radon, một sản phẩm phân rã của Uranium trong lòng đất, có thể tích tụ trong các tòa nhà kín khí và gây nguy hiểm cho sức khỏe con người. |
Phóng xạ ảnh hưởng đến sức khỏe con người như thế nào?
Bức xạ ion hóa từ các chất phóng xạ có khả năng gây hại cho cơ thể ở cấp độ tế bào. Hãy tưởng tượng các hạt phóng xạ như những viên đạn siêu nhỏ, vô hình.
Khi chúng bắn vào cơ thể, chúng có thể đi xuyên qua các tế bào và làm hỏng ADN – "bản thiết kế" di truyền của chúng ta.
- Liều lượng cao, cấp tính: Có thể gây ra hội chứng bức xạ cấp tính, phá hủy các tế bào tủy xương, đường ruột, dẫn đến tử vong nhanh chóng.
- Liều lượng thấp, mãn tính: Hậu quả có thể không xuất hiện ngay lập tức. ADN bị tổn thương có thể dẫn đến các đột biến, làm tăng nguy cơ phát triển ung thư (tuyến giáp, bệnh bạch cầu...) sau nhiều năm. Nó cũng có thể gây ra các dị tật di truyền cho thế hệ sau.
Ngoài ra, các kim loại nặng phóng xạ như Stronti-90 có thể thay thế canxi, tích tụ trong xương và gây ung thư xương.
>>> Bổ sung thêm kiến thức: Chất thải công nghiệp nguy hiểm như thế nào và được xử lý ra sao?
Cách xử lý và lưu trữ chất thải phóng xạ an toàn?
Xử lý chất thải phóng xạ là một trong những thách thức lớn nhất của ngành năng lượng hạt nhân, đòi hỏi các công nghệ xanh và quy trình an toàn tuyệt đối. Mục tiêu là cô lập chất thải khỏi môi trường và con người trong hàng chục nghìn năm.
Phương pháp phổ biến nhất là "chôn cất địa chất sâu" theo nhiều lớp rào cản:
- Hóa rắn chất thải: Chất thải phóng xạ mức độ cao (thường ở dạng lỏng) được xử lý và trộn với vật liệu thủy tinh nóng chảy (quá trình thủy tinh hóa) để tạo thành một khối rắn ổn định, "khóa" các nguyên tử phóng xạ lại.
- Đóng gói trong container: Khối thủy tinh này được đặt trong các thùng chứa làm bằng vật liệu siêu bền, chống ăn mòn như thép không gỉ hoặc đồng.
- Chôn cất sâu dưới lòng đất: Các thùng chứa này được vận chuyển và chôn sâu hàng trăm mét trong các cấu trúc địa chất cực kỳ ổn định (ví dụ như tầng đá granite, đất sét hoặc muối mỏ), cách xa hoạt động của con người và các nguồn nước ngầm.
>>> Mở rộng kiến thức: Tìm hiểu quy trình xử lý chất thải y tế để đảm bảo an toàn.
Ô nhiễm phóng xạ là một vấn đề môi trường nghiêm trọng với những hậu quả lâu dài. Việc quản lý an toàn các nguồn phóng xạ và xử lý chất thải một cách có trách nhiệm là nghĩa vụ bắt buộc để bảo vệ sức khỏe con người và hệ sinh thái cho hiện tại và nhiều thế hệ tương lai.
>>> Nắm rõ thêm: Ô nhiễm dầu trên biển: Thảm họa và những nỗ lực khắc phục.