Hành tinh của chúng ta đang khó thở, và nguyên nhân chính đến từ việc những "lá phổi xanh" đang dần biến mất. Nạn phá rừng không chỉ là câu chuyện về những cái cây bị đốn hạ, mà là một cuộc khủng hoảng sinh thái toàn cầu. Hiểu rõ vấn đề này chính là chìa khóa để nhận thức được bức tranh lớn hơn về tương lai của chính chúng ta.
Phá rừng là gì? Các hình thức phá rừng phổ biến
Phá rừng, hiểu một cách đơn giản, là quá trình chuyển đổi vĩnh viễn đất rừng thành các loại hình sử dụng đất khác, chẳng hạn như nông nghiệp, đô thị hóa, hoặc khu công nghiệp.
Đây không phải là việc khai thác gỗ bền vững rồi trồng lại, mà là sự xóa sổ hoàn toàn hệ sinh thái rừng tại một khu vực.
Có nhiều hình thức phá rừng khác nhau, nhưng phổ biến nhất bao gồm:
- Chặt hạ trắng (Clear-cutting): Đây là hình thức cực đoan nhất, toàn bộ cây cối trong một khu vực được đốn hạ, để lại một vùng đất trống trơn.
- Đốt nương làm rẫy (Slash-and-burn): Thảm thực vật bị chặt và đốt cháy để tạo ra một lớp tro tạm thời làm phân bón cho canh tác. Phương pháp này làm suy thoái đất nhanh chóng và thường dẫn đến việc phải tiếp tục di chuyển và phá thêm các khu rừng mới.
- Chặt hạ có chọn lọc (Selective logging): Chỉ những cây có giá trị kinh tế cao được khai thác. Dù nghe có vẻ ít tác động hơn, nhưng quá trình này vẫn gây hại khi các máy móc và việc cây đổ làm hư hại thảm thực vật xung quanh.
Nguyên nhân chính dẫn đến nạn phá rừng hiện nay?
Nạn phá rừng không xảy ra một cách ngẫu nhiên. Nó được thúc đẩy bởi các hoạt động kinh tế và nhu cầu của con người, đặc biệt là trong vài thập kỷ qua. Dưới đây là những "thủ phạm" chính:
- Nông nghiệp quy mô lớn: Đây là nguyên nhân hàng đầu trên toàn cầu. Việc mở rộng diện tích trồng các loại cây công nghiệp như cọ dầu, đậu nành, cao su và chăn thả gia súc (đặc biệt là bò) đã xóa sổ những vùng rừng nhiệt đới rộng lớn, nhất là ở Amazon và Đông Nam Á.
- Khai thác gỗ: Nhu cầu về gỗ và các sản phẩm từ gỗ thúc đẩy cả hoạt động khai thác hợp pháp và bất hợp pháp, thường vượt quá khả năng tái sinh của rừng.
- Phát triển cơ sở hạ tầng: Việc xây dựng đường sá, đập thủy điện, và mở rộng các khu đô thị "lấn" vào diện tích rừng tự nhiên. Những con đường mới cũng tạo điều kiện cho con người tiếp cận và khai thác những vùng rừng sâu hơn.
- Khai thác khoáng sản: Các hoạt động khai mỏ đòi hỏi phải giải phóng mặt bằng trên quy mô lớn, gây ra tác động môi trường trực tiếp và nghiêm trọng.
Một khu vực rừng nhiệt đới Amazon rộng lớn bị tàn phá nhìn từ trên cao
Phá rừng ảnh hưởng đến chu trình nước như thế nào?
Hãy hình dung một khu rừng như một miếng bọt biển khổng lồ. Nó không chỉ là một tập hợp cây cối, mà là một cỗ máy điều hòa tự nhiên tinh vi, đặc biệt là với chu trình nước.
- Khi có rừng: Rễ cây giúp giữ đất, tạo thành một lớp "bọt biển" xốp có khả năng thấm và giữ lại một lượng nước mưa khổng lồ. Nước này được từ từ giải phóng vào các dòng suối và sông, duy trì dòng chảy ổn định quanh năm. Đồng thời, cây cối thoát hơi nước qua lá, tạo ra độ ẩm trong không khí và góp phần hình thành mây và mưa. Đây là một nguyên lý cốt lõi của sinh thái học.
- Khi rừng bị phá: Lớp "bọt biển" này biến mất. Nước mưa sẽ xối thẳng xuống mặt đất trống, không được giữ lại mà chảy tràn trên bề mặt, gây ra lũ lụt nghiêm trọng ở hạ lưu. Đất bị rửa trôi, gây sạt lở. Về lâu dài, do không còn hơi nước từ cây cối, lượng mưa trong khu vực giảm đi, dẫn đến hạn hán ngày càng khắc nghiệt.
>>> Đừng bỏ lỡ: Mất đa dạng sinh học và cuộc khủng hoảng tuyệt chủng
Các chính sách và nỗ lực toàn cầu để chống phá rừng?
Trước cuộc khủng hoảng này, cộng đồng quốc tế đã và đang triển khai nhiều nỗ lực để bảo vệ những cánh rừng còn lại.
| Nỗ lực/Chính sách | Mô tả ngắn |
| Sáng kiến REDD+ của LHQ | Chương trình "Giảm phát thải khí nhà kính do mất rừng và suy thoái rừng", hỗ trợ tài chính cho các quốc gia đang phát triển để bảo vệ rừng. |
| Thỏa thuận Paris về Biến đổi khí hậu | Dù không trực tiếp, nhưng các cam kết giảm phát thải Carbon dioxide của các quốc gia đều bao gồm vai trò quan trọng của việc bảo vệ và trồng lại rừng. |
| Chứng nhận lâm sản bền vững (FSC) | Cung cấp một nhãn dán cho các sản phẩm gỗ từ những khu rừng được quản lý có trách nhiệm, giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn đúng đắn. |
| Công nghệ giám sát vệ tinh | Các tổ chức như Global Forest Watch sử dụng hình ảnh vệ tinh để theo dõi và cảnh báo sớm các hoạt động phá rừng gần như trong thời gian thực. |
>>> Hiểu rõ hơn về: Hệ sinh thái và sự cân bằng mong manh của sự sống
Phá rừng không còn là vấn đề của riêng quốc gia nào, nó là một vết thương chung của hành tinh. Từ việc lựa chọn sản phẩm bền vững, ủng hộ các doanh nghiệp có trách nhiệm, đến việc nâng cao nhận thức cho cộng đồng, mỗi chúng ta đều có thể trở thành một phần của giải pháp. Hãy cùng hành động ngay hôm nay vì một hành tinh xanh hơn.
>>> Xem nội dung liên quan: Rừng nhiệt đới và vai trò lá phổi xanh của hành tinh