Bạn đã bao giờ tự hỏi làm thế nào mình có thể nhớ một công thức, học một ngôn ngữ mới hay đi xe đạp? Câu trả lời nằm ở một siêu năng lực của não bộ mà khoa học gọi là "tính mềm dẻo thần kinh". Hãy cùng khám phá cơ chế đáng kinh ngạc này.
Học hỏi là gì ở cấp độ sinh học cơ thể
Ở cấp độ sinh học cơ thể, học hỏi không phải là một khái niệm trừu tượng. Đó là một quá trình vật lý diễn ra bên trong đầu bạn: sự hình thành, củng cố và tái cấu trúc các kết nối giữa hàng tỷ tế bào thần kinh (neuron).
Hãy tưởng tượng não bộ như một khu rừng rậm rạp. Mỗi khi bạn học điều gì đó mới, bạn đang phát một con đường mòn xuyên qua rừng.
Lần đầu đi sẽ rất khó khăn, đòi hỏi sự tập trung cao độ. Nhưng càng đi lại nhiều lần (luyện tập và lặp lại), con đường đó càng trở nên rõ ràng, rộng rãi và dễ đi hơn. Con đường mòn đó chính là kết nối thần kinh.
Siêu năng lực cho phép chúng ta học hỏi
Điều kỳ diệu trả lời cho câu hỏi vì sao chúng ta có thể học hỏi chính là "Tính mềm dẻo thần kinh" (Neuroplasticity). Thuật ngữ này ghép từ "neuro" (neuron) và "plastic" (khả năng uốn nắn, thay đổi hình dạng).
Nó mô tả khả năng phi thường của não bộ trong việc tự tái cấu trúc lại chính nó để đáp ứng với thông tin và trải nghiệm mới.
Đây không phải là một phép màu, mà là một quá trình sinh hóa có thật, hoạt động thông qua hai cơ chế chính:
| Cơ chế | Mô tả hoạt động |
| Tạo kết nối mới (Synaptogenesis) | Khi bạn tiếp xúc với một thông tin hoàn toàn mới, các tế bào thần kinh sẽ vươn ra các nhánh mới để tạo ra những "cây cầu" kết nối (khớp thần kinh - synapse) với nhau. |
| Củng cố kết nối cũ (Synaptic Strengthening) | Khi bạn ôn tập hoặc thực hành một kỹ năng, những "cây cầu" đã có sẵn sẽ được gia cố, trở nên mạnh mẽ và hiệu quả hơn. Các nhà khoa học thường nói: "Neurons that fire together, wire together" (Các neuron cùng khai hỏa sẽ cùng kết nối). |
Nhờ khả năng này, não bộ của bạn không phải là một cỗ máy cố định, mà là một cấu trúc sống động, liên tục được cập nhật và nâng cấp.
>>> Đọc để hiểu thêm: Quên có phải là một cơ chế cần thiết của não bộ để tiếp thu cái mới?
Hành trình hình thành kiến thức
Vậy làm thế nào để một dòng thông tin từ sách vở hay bài giảng trở thành kiến thức nằm sâu trong não bộ? Quá trình này diễn ra qua ba giai đoạn cơ bản, biến thông tin thành ký ức dài hạn.
- Mã hóa (Encoding)
Đây là bước đầu tiên, khi não bộ tiếp nhận thông tin thô từ các giác quan (nhìn, nghe, chạm...) và dịch chúng sang một "ngôn ngữ" mà hệ thần kinh có thể hiểu được – các tín hiệu điện và hóa học.
Giống như việc bạn quét một mã QR. Điện thoại không "đọc" các ô vuông đen, nó chuyển chúng thành một liên kết web mà trình duyệt có thể sử dụng.
- Lưu trữ (Storage)
Thông tin đã được mã hóa sẽ được đưa vào kho lưu trữ. Ban đầu, nó nằm ở vùng ký ức ngắn hạn (giống như RAM của máy tính).
Nếu thông tin này được lặp lại hoặc có ý nghĩa cảm xúc đặc biệt, não bộ sẽ chuyển nó sang vùng ký ức dài hạn (giống như lưu vào ổ cứng).
- Truy xuất (Retrieval)
Đây là quá trình "gọi" lại thông tin đã được lưu trữ khi bạn cần đến. Việc bạn có thể nhớ lại một kiến thức dễ dàng hay không phụ thuộc rất nhiều vào độ mạnh của "con đường mòn thần kinh" đã được tạo ra ở các bước trước.
>>> Bổ sung thêm kiến thức: Công thức hóa học nào trong não bộ đã tạo nên cảm giác hạnh phúc?
Câu trả lời cho vì sao chúng ta có thể học hỏi nằm ở khả năng thay đổi không ngừng của não bộ. Mỗi khi bạn thử thách tư duy bằng một điều mới, bạn đang tự tay điêu khắc và nâng cấp bộ não của chính mình. Hãy tiếp tục học hỏi!
>>> Nắm rõ thêm: Não bộ đã tạo ra những "bộ phim" trong đầu khi chúng ta đang ngủ thế nào?