Bạn đã bao giờ bất chợt ngửi thấy một mùi hương quen thuộc và toàn bộ ký ức tuổi thơ ùa về? Hãy cùng khám phá hành trình kỳ diệu của mùi hương bên trong cơ thể, lý giải vì sao chúng ta có thể nhận ra mùi và cách nó chi phối cảm xúc của chúng ta.
Giác quan nguyên thủy và ký ức về mùi hương
Trong năm giác quan, khứu giác được xem là giác quan nguyên thủy và bí ẩn nhất. Từ thời xa xưa, nó đã là một công cụ sinh tồn thiết yếu, giúp tổ tiên chúng ta nhận biết thức ăn an toàn, phát hiện nguy hiểm từ kẻ thù hoặc đám cháy.
Ngày nay, dù không còn phụ thuộc vào nó để sinh tồn, hệ khứu giác vẫn đóng vai trò thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng trong cuộc sống hàng ngày.
Khả năng nhận biết hàng ngàn mùi hương khác nhau không chỉ giúp chúng ta thưởng thức hương vị của món ăn hay vẻ đẹp của một bông hoa, mà còn là một phần không thể thiếu của trải nghiệm sống.
Hành trình của phân tử mùi từ mũi đến trung tâm não bộ
Để hiểu vì sao chúng ta có thể nhận ra mùi, chúng ta cần theo dõi hành trình của các phân tử mùi, một chuỗi phản ứng sinh hóa và thần kinh phức tạp diễn ra chỉ trong tích tắc. Quá trình này có thể được tóm tắt qua các bước sau:
- Hít vào và tiếp nhận: Khi chúng ta hít vào, các phân tử mùi cực nhỏ bay lơ lửng trong không khí sẽ theo luồng hơi đi vào khoang mũi. Tại đây, chúng hòa tan vào lớp chất nhầy bao phủ biểu mô khứu giác, một vùng mô chuyên biệt nằm ở sâu bên trong mũi.
- Kích hoạt thụ thể (Ổ khóa và Chìa khóa): Trên biểu mô khứu giác có hàng triệu tế bào thần kinh thụ cảm. Mỗi tế bào này có các "ổ khóa" protein gọi là thụ thể khứu giác. Mỗi phân tử mùi có hình dạng như một "chìa khóa" riêng, và nó sẽ chỉ khớp với một loại "ổ khóa" thụ thể nhất định. Khi "chìa khóa" mùi hương gắn vào "ổ khóa" thụ thể, nó sẽ kích hoạt tế bào thần kinh.
- Gửi tín hiệu đến Hành khứu: Tín hiệu điện từ các tế bào thần kinh được kích hoạt sẽ được truyền ngay lập tức đến hành khứu (olfactory bulb), một cấu trúc nằm ở đáy não trước. Hành khứu hoạt động như một "trạm trung chuyển", sắp xếp và phân loại các tín hiệu mùi hương này.
- Phân tích tại vỏ não: Từ hành khứu, tín hiệu tiếp tục được gửi đến vỏ não khứu giác và các vùng khác của não bộ để được "giải mã". Tại đây, não bộ sẽ so sánh tín hiệu này với "thư viện mùi hương" đã được lưu trữ và cho chúng ta biết: "À, đây là mùi cà phê!" hay "Đây là mùi hoa hồng!".
>>> Bổ sung thêm kiến thức: Chúng ta đã kiểm soát hơi thở và thanh quản ra sao để có thể hát?
Tại sao một mùi hương có thể gợi lại ký ức sâu sắc?
Bạn có để ý rằng một mùi hương có thể đưa bạn quay về một khoảnh khắc trong quá khứ một cách sống động hơn cả một bức ảnh hay một bản nhạc không?
Lời giải thích cho hiện tượng này nằm ở cách bộ não của chúng ta được cấu trúc. Đây là một trong những khía cạnh hấp dẫn nhất của ngành thần kinh học.
Đường dẫn truyền thông tin của hệ khứu giác có một đặc điểm độc đáo: nó kết nối trực tiếp với hai vùng não bộ quan trọng là hạch hạnh nhân (amygdala) và hồi hải mã (hippocampus).
- Hạch hạnh nhân: Là trung tâm xử lý cảm xúc.
- Hồi hải mã: Đóng vai trò chủ chốt trong việc hình thành ký ức dài hạn.
Các giác quan khác như thị giác hay thính giác phải đi qua một "trạm trung chuyển" khác trong não là đồi thị trước khi đến được hai khu vực này.
Sự kết nối trực tiếp và "đường đi tắt" này giải thích tại sao mùi hương lại có sức mạnh mãnh liệt trong việc kích hoạt cả ký ức và cảm xúc đi kèm với ký ức đó một cách tức thì và mạnh mẽ đến vậy.
>>> Đọc để hiểu thêm: Cơ hoành và thanh quản hoạt động thế nào khi chúng ta bật cười lớn?
Từ giờ, mỗi khi bắt gặp một mùi hương quen thuộc, hãy dành một chút thời gian để cảm nhận. Đó không chỉ là một trải nghiệm giác quan đơn thuần, mà còn là một cánh cửa mở ra thế giới ký ức và cảm xúc phong phú bên trong bạn.
>>> Mở rộng kiến thức: Cơ chế nào trong cơ thể khiến chúng ta có thể bật khóc thành tiếng?