Bạn có bao giờ bực mình vì không thể nhớ tên một người quen hay một từ vựng vừa học? Sự thật là, việc quên không phải là thất bại, mà là một cơ chế thông minh giúp não bộ của bạn hoạt động hiệu quả và linh hoạt hơn.
Sự quên lãng là một cơ chế cần thiết và có chọn lọc của não bộ
Hãy tưởng tượng não bộ của bạn là một thư viện khổng lồ. Nếu người thủ thư không bao giờ dọn dẹp những cuốn sách cũ, ít được đọc, thư viện sẽ sớm trở nên bừa bộn và bạn không thể tìm thấy những cuốn sách quan trọng.
Sự quên lãng chính là quá trình "dọn dẹp" có chọn lọc đó, một phần quan trọng của sinh học cơ thể.
Việc quên đi những thông tin không cần thiết mang lại những lợi ích thiết yếu:
- Tối ưu hóa không gian: Loại bỏ dữ liệu cũ, ít liên quan để có chỗ cho những ký ức và kiến thức mới mẻ, quan trọng hơn.
- Tăng tốc độ truy xuất: Khi không bị nhiễu bởi vô số thông tin vụn vặt, não bộ có thể tìm kiếm và truy cập vào các ký ức cần thiết một cách nhanh chóng và chính xác hơn.
- Bảo vệ sức khỏe tinh thần: Quên lãng giúp làm mờ dần những trải nghiệm đau buồn, sang chấn tâm lý, cho phép chúng ta vượt qua quá khứ và hướng về phía trước.
- Hỗ trợ tư duy tổng quát: Bằng cách loại bỏ các chi tiết không quan trọng, não bộ có thể tập trung vào các quy luật chung, giúp chúng ta hình thành khái niệm và đưa ra quyết định tốt hơn.
Các cơ chế khoa học đằng sau việc chúng ta quên là gì?
Các nhà khoa học đã đưa ra nhiều giả thuyết để giải thích vì sao chúng ta có thể quên. Dù không loại trừ lẫn nhau, chúng mô tả các khía cạnh khác nhau của quá trình phức tạp này trong hệ thần kinh.
| Cơ chế | Mô tả ví von | Giải thích khoa học |
| Suy giảm tự nhiên | Ký ức giống như một con đường mòn trong rừng. Nếu không được đi lại thường xuyên, cỏ dại sẽ mọc và con đường mờ dần. | Các liên kết thần kinh (synapse) lưu trữ ký ức sẽ yếu đi và đứt gãy nếu không được kích hoạt lại thông qua việc hồi tưởng. |
| Sự can nhiễu | Tủ sách của bạn bị lộn xộn. Sách cũ và sách mới chồng chéo lên nhau, khiến bạn khó tìm thấy cuốn mình cần. | Ký ức cũ và mới cạnh tranh với nhau. Ký ức cũ có thể cản trở việc học cái mới (can nhiễu xuôi), hoặc thông tin mới học lại ghi đè lên ký ức cũ (can nhiễu ngược). |
| Thất bại khi truy xuất | Cuốn sách vẫn nằm trên kệ, nhưng bạn đã quên mất nó ở khu vực nào và không có danh mục để tra cứu. | Thông tin vẫn được lưu trữ trong não bộ, nhưng chúng ta tạm thời mất đi "gợi ý" hoặc "con đường" để truy cập vào nó. Hiện tượng "biết mà không nhớ ra" là ví dụ điển hình. |
>>> Cùng tìm hiểu: Các cơ quanh mắt đã hoạt động ra sao để chúng ta có thể nhắm mắt lại?
Mối liên hệ giữa việc quên và việc hình thành ký ức mới
Quên và nhớ không phải là hai quá trình đối lập, mà là hai mặt của cùng một đồng xu, đặc biệt là trong quá trình học tập. Não bộ phải chủ động làm suy yếu hoặc loại bỏ các kết nối thần kinh không còn phù hợp để nhường chỗ cho việc hình thành các kết nối mới, mạnh mẽ hơn.
Quá trình này giống như một người làm vườn tỉa cành. Họ phải cắt bỏ những cành yếu, lá úa (quên đi ký ức cũ) để cây có thể tập trung dinh dưỡng phát triển những nhánh mới, khỏe mạnh và ra hoa kết trái (hình thành ký ức mới).
Cơ chế "cắt tỉa" synapse này là nền tảng cho sự mềm dẻo của não bộ, giúp chúng ta thích nghi, cập nhật kiến thức và học hỏi những điều mới. Nói cách khác, để học tập hiệu quả, chúng ta phải biết cách quên đi những điều không còn chính xác.
>>> Mở rộng kiến thức: Não bộ điều khiển nhịp thở ra sao khi chúng ta cần thở nhanh hơn?
Vì vậy, lần tới khi bạn lỡ quên điều gì đó, đừng quá lo lắng. Hãy nhớ rằng đó là dấu hiệu cho thấy não bộ của bạn đang làm việc chăm chỉ để dọn dẹp và tối ưu hóa, sẵn sàng cho những trải nghiệm và kiến thức mới.
>>> Khám phá thêm: Cơ thể đã sử dụng oxy dự trữ như thế nào để chúng ta có thể nhịn thở?