Bạn có bao giờ tự hỏi làm thế nào các nhà khoa học có thể dự báo nhiệt độ Trái Đất sẽ tăng lên trong 50 năm tới không? Câu trả lời nằm ở mô hình khí hậu, những "quả cầu pha lê" kỹ thuật số phức tạp nhất từng được tạo ra, giúp chúng ta nhìn trước các kịch bản tương lai và hiểu rõ hơn về biến đổi khí hậu.
Mô hình khí hậu là gì? Hoạt động như thế nào?
Hãy tưởng tượng bạn đang xây dựng một phiên bản "Trái Đất thu nhỏ" bên trong một siêu máy tính. Đó chính là mô hình khí hậu.
Đây không phải là một quả cầu vật lý, mà là một chương trình máy tính khổng lồ mô phỏng lại các tương tác phức tạp giữa khí quyển, đại dương, băng quyển, đất liền và sinh quyển.
Mô hình này hoạt động bằng cách:
- Chia Trái Đất thành các ô lưới (Grid cells): Bề mặt và khí quyển Trái Đất được chia thành một mạng lưới gồm hàng triệu ô vuông nhỏ.
- Áp dụng các định luật vật lý: Trong mỗi ô lưới, máy tính sẽ giải các phương trình toán học dựa trên các định luật vật lý, hóa học và sinh học cơ bản (như định luật bảo toàn năng lượng, khối lượng, động lượng).
- Tính toán sự tương tác: Mô hình tính toán cách năng lượng và vật chất di chuyển từ ô này sang ô khác, ví dụ như gió thổi, dòng hải lưu chảy, hay hơi nước bốc lên. Bằng cách lặp lại quá trình này hàng triệu lần, nó có thể mô phỏng lại khí hậu qua nhiều thập kỷ hoặc thế kỷ.
Tại sao chúng ta cần các mô hình khí hậu phức tạp?
Bạn có thể thắc mắc, tại sao không dùng một mô hình đơn giản hơn? Câu trả lời nằm ở bản chất của hệ thống khí hậu. Khí hậu không phải là một phương trình đơn giản mà là một mạng lưới chằng chịt các mối quan hệ nhân quả.
Hãy nghĩ về nó như một dàn nhạc giao hưởng:
- Mô hình đơn giản có thể chỉ cho bạn biết âm thanh của một cây vĩ cầm (ví dụ: chỉ tính tác động của CO₂).
- Mô hình khí hậu phức tạp cho phép bạn nghe được bản giao hưởng trọn vẹn, nơi tiếng vĩ cầm tương tác với tiếng sáo, tiếng trống và kèn (ví dụ: CO₂ làm băng tan, băng tan làm thay đổi độ phản xạ của Trái Đất, từ đó lại làm Trái Đất nóng lên hơn nữa).
Chỉ những mô hình phức tạp mới có thể nắm bắt được các "vòng lặp phản hồi" quan trọng này, giúp cho các dự báo khí hậu trở nên đáng tin cậy hơn, đặc biệt là khi có sự tham gia của công nghệ mới như AI thời tiết.
>>> Đọc để hiểu thêm: Xây dựng một tương lai bền vững cho các thế hệ sau
Mô hình khí hậu dự báo tương lai Trái Đất ra sao?
Bằng cách đưa vào các kịch bản phát thải khí nhà kính khác nhau (từ kịch bản lạc quan nhất là chúng ta cắt giảm mạnh mẽ, đến kịch bản bi quan nhất là chúng ta không làm gì cả), các mô hình khí hậu đưa ra những dự báo quan trọng về tương lai hành tinh.
Đây là một số kết quả chính được đồng thuận rộng rãi:
- Nhiệt độ toàn cầu sẽ tiếp tục tăng: Ngay cả trong kịch bản lạc quan, nhiệt độ trung bình toàn cầu vẫn có khả năng vượt ngưỡng 1.5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp.
- Mực nước biển dâng: Do sự giãn nở vì nhiệt của nước và băng tan, mực nước biển được dự báo sẽ tiếp tục dâng, đe dọa các cộng đồng ven biển trên toàn thế giới.
- Các hiện tượng thời tiết cực đoan gia tăng: Các đợt sóng nhiệt, hạn hán, mưa lớn và bão mạnh sẽ trở nên thường xuyên và dữ dội hơn, gây ra những tác động môi trường nghiêm trọng.
- Thay đổi hệ sinh thái: Nhiều loài động thực vật sẽ phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do môi trường sống thay đổi nhanh chóng.
>>> Tìm hiểu chi tiết: Khí hậu học là ngành khoa học nghiên cứu về khí hậu
Mặc dù các mô hình vẫn có những điểm không chắc chắn, nhưng thông điệp chung mà chúng đưa ra là nhất quán và rõ ràng: hành động của con người đang làm thay đổi sâu sắc hệ thống khí hậu. Việc hiểu và tin tưởng vào các kết quả từ khí hậu học hiện đại là bước đầu tiên để chúng ta có thể đưa ra những lựa chọn đúng đắn.
>>> Tìm hiểu chi tiết: Dự báo khí hậu và các kịch bản thay đổi trong tương lai