Xâm nhập mặn là hiện tượng nước mặn với nồng độ từ 4‰ xâm nhập sâu vào nội địa do triều cường, nước biển dâng hoặc cạn kiệt nguồn nước ngọt. Hiện tượng này đặc biệt nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long vào mùa khô, khi lượng nước ngọt giảm và chịu tác động của biến đổi khí hậu, làm ảnh hưởng nặng nề đến đời sống và sản xuất.
Các giải pháp ứng phó bao gồm:- Quản lý và sử dụng nước ngọt hiệu quả.
- Xây dựng hệ thống thủy lợi chống mặn.
- Phát triển các giống cây trồng, vật nuôi chịu mặn.
- Nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng chống thiên tai.
Xâm nhập mặn là hiện tượng thiên nhiên đặc trưng
Xâm nhập mặn là một trong những hiện tượng thiên tai đặc trưng của các vùng ven biển, đặc biệt là tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ và nguồn nước ngọt ngày càng suy giảm, hiện tượng xâm nhập mặn không chỉ diễn ra thường xuyên hơn mà còn có xu hướng gia tăng về phạm vi và mức độ ảnh hưởng. Điều này tác động trực tiếp đến đời sống sinh hoạt và hoạt động sản xuất nông nghiệp của người dân nơi đây.
Theo các tài liệu chuyên ngành và Quyết định số 18/2021/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về dự báo, cảnh báo thiên tai, xâm nhập mặn được định nghĩa là hiện tượng nước mặn, với nồng độ mặn đo được từ 4‰, xâm nhập sâu vào đất liền. Hiện tượng này xảy ra khi có sự kết hợp của nhiều yếu tố như triều cường dâng cao, mực nước biển dâng hoặc do nguồn nước ngọt nội địa bị cạn kiệt. Xâm nhập mặn là sao không còn là câu hỏi xa lạ với người dân vùng hạ lưu sông Mekong.
Nguyên nhân sâu xa của tình trạng xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng
Có nhiều yếu tố dẫn đến tình trạng xâm nhập mặn ngày càng trở nên nghiêm trọng tại ĐBSCL. Một trong những nguyên nhân chính yếu là sự thay đổi của chế độ thủy văn trên sông Mekong. Lượng nước ngọt từ thượng nguồn đổ về hạ lưu giảm mạnh vào mùa khô, khiến cho cột áp thủy lực đẩy nước mặn ra biển yếu đi. Đồng thời, các hoạt động khai thác nước ngầm quá mức và việc xây dựng các đập thủy điện ở thượng nguồn cũng góp phần làm giảm lượng nước ngọt chảy về hạ lưu.
Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu toàn cầu gây ra hiện tượng nước biển dâng, làm tăng cao mực nước tại vùng ven biển. Khi mực nước biển dâng cao, kết hợp với các đợt triều cường và gió mùa Tây Nam thổi mạnh vào mùa khô, tạo điều kiện thuận lợi cho nước mặn có nồng độ cao xâm nhập sâu hơn vào nội đồng. Xâm nhập mặn do đâu chính là câu hỏi mà các nhà khoa học đang nỗ lực giải đáp để đưa ra các giải pháp ứng phó hiệu quả.
Cụ thể, xâm nhập mặn ở đồng bằng sông cửu long thường nghiêm trọng nhất vào thời gian nào trong năm? Theo các chuyên gia, giai đoạn từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau, khi mùa khô diễn ra và lưu lượng nước ngọt từ thượng nguồn đổ về thấp nhất, là thời điểm xâm nhập mặn diễn ra gay gắt nhất. Các tỉnh ven biển như Bến Tre, Tiền Giang, Long An, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau và xâm nhập mặn ở trà vinh thường xuyên phải đối mặt với tình trạng này.
Tác hại khôn lường của xâm nhập mặn đối với môi trường và đời sống
Xâm nhập mặn gây ra những tác động tiêu cực trên diện rộng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và sản xuất của người dân ĐBSCL. Đối với nông nghiệp, nước mặn làm suy giảm năng suất cây trồng, đặc biệt là các loại cây trồng nhạy cảm với độ mặn như lúa, rau màu. Nhiều diện tích đất nông nghiệp bị bỏ hoang hoặc phải chuyển đổi sang các loại cây trồng chịu mặn. Ngành nuôi trồng thủy sản cũng bị ảnh hưởng nặng nề khi nước mặn thay đổi độ pH của môi trường nước, gây chết cá, tôm và các loài thủy sản khác.
Không chỉ ảnh hưởng đến nông nghiệp, xâm nhập mặn còn tác động trực tiếp đến nguồn nước sinh hoạt của người dân. Nước sinh hoạt bị nhiễm mặn không chỉ gây khó khăn trong việc ăn uống, vệ sinh mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe con người, gây ra các bệnh về da, tiêu hóa.
Các giải pháp ứng phó hiệu quả với tình trạng xâm nhập mặn
Để ứng phó với tình trạng xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng, các cấp chính quyền và người dân ĐBSCL đã và đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường quản lý tài nguyên nước, sử dụng nước ngọt tiết kiệm và hiệu quả, đặc biệt là trong mùa khô.
Việc đầu tư xây dựng và nâng cấp hệ thống thủy lợi, công trình ngăn mặn, giữ ngọt cũng đóng vai trò then chốt. Các mô hình canh tác thích ứng với điều kiện biến đổi khí hậu, phát triển các giống cây trồng, vật nuôi có khả năng chịu mặn tốt cũng đang được khuyến khích. Chẳng hạn, việc chuyển đổi từ trồng lúa sang nuôi tôm, hoặc trồng các loại cây ăn quả chịu mặn như dừa, cam, bưởi...
Bên cạnh các giải pháp về kỹ thuật, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về phòng chống thiên tai, chủ động ứng phó với xâm nhập mặn là vô cùng cần thiết. Các kênh thông tin cần được đẩy mạnh để người dân nắm bắt kịp thời các thông tin dự báo, cảnh báo xâm nhập mặn, từ đó có biện pháp phòng ngừa và ứng phó phù hợp.
Cà Mau và những nỗ lực trong công tác phòng chống xâm nhập mặn
Tỉnh Cà Mau, với vị trí địa lý đặc thù nằm ở cuối nguồn sông Mekong và tiếp giáp với biển, là một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi hiện tượng xâm nhập mặn. Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau đã và đang nỗ lực triển khai nhiều biện pháp để giảm thiểu tác động của xâm nhập mặn.
Các hoạt động quan trắc, giám sát độ mặn được thực hiện thường xuyên để đưa ra các cảnh báo sớm cho người dân. Bên cạnh đó, tỉnh cũng tập trung đầu tư vào các công trình thủy lợi, hệ thống cống đập ngăn mặn, trữ ngọt. Việc áp dụng các mô hình sản xuất bền vững, thích ứng với điều kiện biến đổi khí hậu, bao gồm việc phát triển các giống cây trồng và vật nuôi có khả năng chống chịu mặn tốt, cũng được chú trọng.
Xâm nhập mặn ở đồng bằng sông cửu long là một thách thức lớn, đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng trong việc tìm kiếm và áp dụng các giải pháp hiệu quả, bền vững để bảo vệ môi trường và đảm bảo cuộc sống cho người dân.
