Đừng nghĩ sa mạc hóa là câu chuyện ở đâu đó xa xôi. Ngay lúc này, những vùng đất màu mỡ đang dần mất đi sức sống, đe dọa trực tiếp đến bữa ăn và tương lai của hàng tỷ người. Hiểu đúng về kẻ thù thầm lặng này là bước đầu tiên và quan trọng nhất để chúng ta có thể hành động trước khi quá muộn, bảo vệ nền nông nghiệp và sinh thái học toàn cầu.
Sa mạc hóa là gì? Có phải là sa mạc mở rộng không?
Nhiều người thường lầm tưởng sa mạc hóa là quá trình các sa mạc hiện có như Sahara hay Gobi "lấn" ra các vùng đất xung quanh. Tuy nhiên, định nghĩa khoa học lại khác: Sa mạc hóa là hiện tượng thoái hóa đất ở các vùng khô hạn, bán khô hạn và cận ẩm.
Hãy hình dung một cách đơn giản:
- Sa mạc mở rộng: Giống như một vũng nước lan ra trên sàn.
- Sa mạc hóa: Giống như một bãi cỏ xanh tươi, khỏe mạnh bỗng dưng xuất hiện những mảng cỏ úa vàng, chết dần và đất đai trơ trọi ra. Quá trình này có thể xảy ra ở bất cứ đâu, cách xa các sa mạc hàng nghìn cây số.
Về bản chất, sa mạc hóa là quá trình đất mất đi khả năng sản xuất sinh học, không còn giữ được nước, chất dinh dưỡng và trở nên khô cằn. Đây là một vấn đề nghiêm trọng về sinh thái học và biến đổi khí hậu.
Hoạt động của con người góp phần vào sa mạc hóa?
Trong khi biến đổi khí hậu và hạn hán là những yếu tố tự nhiên thúc đẩy sa mạc hóa, các hoạt động của con người mới là nguyên nhân chính làm trầm trọng thêm vấn đề này. Dưới đây là những "thủ phạm" hàng đầu:
| Hoạt động của con người | Tác động gây sa mạc hoá |
| Chăn thả quá mức | Động vật ăn hết thảm thực vật, làm đất bị phơi bày trực tiếp dưới nắng và gió, dẫn đến xói mòn. |
| Phá rừng lấy đất canh tác | Mất cây cối làm mất đi "tấm lá chắn" tự nhiên của đất. Rễ cây không còn giữ đất và độ ẩm, khiến đất dễ bị rửa trôi. |
| Canh tác nông nghiệp không bền vững | Lạm dụng phân bón hóa học, thuốc trừ sâu và cày xới quá sâu làm kiệt quệ chất dinh dưỡng và phá vỡ cấu trúc đất. |
| Quản lý tài nguyên nước yếu kém | Tưới tiêu sai cách có thể gây nhiễm mặn hoặc úng ngập, làm đất không còn khả năng canh tác. |
Những hoạt động này tạo ra một vòng luẩn quẩn, làm đất đai ngày càng suy kiệt và dễ bị tổn thương hơn trước các đợt hạn hán.
>>> Đừng bỏ lỡ: Sóng nhiệt và những tác động ngày càng khắc nghiệt
Sa mạc hóa gây ra hậu quả gì cho an ninh lương thực?
Sa mạc hóa và an ninh lương thực có mối liên hệ mật thiết và đáng báo động. Khi đất đai bị thoái hóa, nó tạo ra một hiệu ứng domino tàn khốc, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn cung cấp thực phẩm toàn cầu.
- Mất đất canh tác: Đây là hậu quả trực tiếp nhất. Đất không còn đủ màu mỡ để trồng trọt, diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp, đẩy nông dân vào cảnh khó khăn.
- Sản lượng lương thực sụt giảm: Ngay cả trên những vùng đất chưa bị sa mạc hóa hoàn toàn, năng suất cây trồng cũng giảm mạnh do thiếu nước và dinh dưỡng, dẫn đến nguy cơ thiếu lương thực.
- Gia tăng đói nghèo và bất ổn: Khi nguồn sống chính từ nông nghiệp bị đe dọa, người dân mất đi thu nhập, đói nghèo gia tăng, có thể dẫn đến các xung đột xã hội và di cư bắt buộc.
- Phụ thuộc vào nhập khẩu: Các quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề bởi sa mạc hóa dần mất đi khả năng tự chủ lương thực, phải phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu đắt đỏ từ bên ngoài.
>>> Khám phá kỹ hơn: Thời tiết cực đoan: Bằng chứng rõ ràng nhất của biến đổi khí hậu.
Các dự án phủ xanh và chống sa mạc hóa nổi bật?
May mắn thay, con người đang nỗ lực hành động để đảo ngược quá trình sa mạc hóa. Nhiều dự án đầy tham vọng trên khắp thế giới đang mang lại những kết quả tích cực, thắp lên hy vọng cho những vùng đất khô cằn.
- Vành đai Xanh Vĩ đại (The Great Green Wall) ở Châu Phi: Một sáng kiến khổng lồ nhằm trồng một bức tường cây xanh dài 8.000 km xuyên qua 11 quốc gia ở khu vực Sahel. Dự án không chỉ chống sa mạc hóa mà còn tạo việc làm và đảm bảo an ninh lương thực.
- Chương trình "Tam Bắc" của Trung Quốc: Được mệnh danh là "Vạn Lý Trường Thành Xanh", dự án này đã trồng hàng tỷ cây xanh ở phía bắc Trung Quốc để ngăn chặn sự bành trướng của sa mạc Gobi.
- Các sáng kiến Nông-lâm kết hợp: Thay vì độc canh, nông dân được khuyến khích trồng xen kẽ cây lương thực và cây gỗ. Mô hình này giúp cải tạo đất, giữ ẩm và đa dạng hóa thu nhập.
Chống sa mạc hóa là một cuộc đua với thời gian, đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng. Từ việc ủng hộ các sản phẩm nông nghiệp bền vững đến nâng cao ý thức về bảo vệ tài nguyên đất, mỗi hành động nhỏ đều góp phần tạo nên một vành đai xanh cho tương lai.
>>> Xem nội dung liên quan: Bão nhiệt đới ngày càng mạnh hơn: Vì sao và cách chúng ta ứng phó?
